نقش مهمّى داشته است . از اين دست صوفيان ، از مغربى ، و دقّاق نام مىتوان برد ، و قشيرى معروف صاحب رساله از شاگردان او بوده است . كتاب‌شناسى : ابن حزم ، الفصل ، 4 / 209 ، 214 ، 215 ، 224 ؛ بغدادى ، اصول الدين ، 253 ؛ هجويرى ، كشف المحجوب ، 214 ، ترجمهء نيكلسن ( انگليسى ) ؛ ابن عساكر ، تبيين كذب المفترى ، 178 و 232 ؛ سبكى ، طبقات الشافعيّه ، 3 / 52 - 56 . و نيز ، - - C . E . Bosworth , The Ghaznavids , 179 - 187 , Edinburgh , 1963 ; - A . S . Triton , Muslin theology , 193 , London , 1947 ; - Ency . , of Islam , III / 766 - 767 , « Ibn Furak » , By W . M . watt , New Edition . 38 . شيخ مفيد ( 339 - 413 ه . ق . ) - حيات و آثار : ابو عبد اللّه محمّد بن نعمان الحارثى العكبرى ، متكلم و فقيه شيعى . دودمانش از اعراب بنو حارثة بن كعب بود ، و پدرش پيش از انتقال يافتن به عكبرى در واسط به كار تعليم اشتغال داشت . و براى خاطر همين پيشهء پدرى است كه « مفيد » را « ابن المعلّم » هم ناميده‌اند . « 1 » در كودكى به بغداد آمد ، و در محرّم 347 ، در مدرسهء المنصور حديث شنيد . معلّم او در فقه جعفر بن محمد بن قولويهء قمّى ( وفات 369 ه . ق . ) بود ، و علم كلام را عمدة از ابو الجيش مظفّر بن محمّد بلخى ورّاق ( وفات ، 367 ه . ق . ) فرا گرفت . اين ابو الجيش بلخى در مآخذ شيعى به عنوان يكى از شاگردان متكلّم بزرگ اماميّه يعنى ابو سهل نوبختى ( 237 - 311 ه . ق . ) بشمار رفته است . به احتمال زياد وى قبلا در شهر زادگاه خود كلام را از ابو القاسم بلخى كعبى ( وفات ، 319 ه . ق . ) رئيس مدرسهء معتزلهء بغداد فرا گرفته بوده است . ظاهرا مفيد آموخته‌هاى اصلى خود از مدرسهء معتزلى بغداد و آشنايى با تعاليم خاندان نوبختى را از وى فرا گرفته باشد . گزارش ديگرى كه وى را از شاگردان ابو عبد اللّه بصرى ( ؟ ) و رمّانى ( وفات ، 384 ه . ق . ) - كه هر دو از نمايندگان مذهب معتزلهء

--> ( 1 ) . ابو العلاء معرّى گويد ( لزوميّات ، 20 / 261 ، بيروت ، 1961 ) : و اعلم انّ ابن المعلّم هازل * باصحابه ، و الباقلانىّ اهزل